Alimta® 10 mg/ml | پمترکسد – آنتی‌متابولیت چندهدفه در سرطان ریه و مزوتلیوما

Alimta 10 mg/ml حاوی پمترکسد (Pemetrexed) است؛ یک آنتی‌متابولیت چندهدفه (Multi-targeted antifolate) که با مهار آنزیم‌های کلیدی در سنتز پورین و پیریمیدین، تکثیر سلول‌های سرطانی را متوقف می‌کند. این دارو به‌صورت کنسانتره برای تهیه محلول انفوزیون وریدی عرضه می‌شود و جایگاه مهمی در درمان NSCLC غیرسنگفرشی و مزوتلیومای بدخیم پلور دارد.

🔬 ترکیب و کلاس دارویی

• ماده مؤثره: Pemetrexed

• کلاس دارویی: Antimetabolite – Antifolate

• فرم دارویی: 10 mg/ml کنسانتره برای تهیه محلول انفوزیون وریدی

• مسیر مصرف: انفوزیون وریدی (IV)

🧠 مکانیسم اثر (Mechanism of Action)

پمترکسد با مهار هم‌زمان چند آنزیم وابسته به فولات، از جمله:

• Thymidylate Synthase (TS)

• Dihydrofolate Reductase (DHFR)

• Glycinamide Ribonucleotide Formyltransferase (GARFT)

باعث اختلال در سنتز DNA و RNA می‌شود. این مهار چندهدفه، سلول‌های با تقسیم سریع را در فاز S چرخه سلولی آسیب‌پذیر کرده و منجر به آپوپتوز می‌گردد.

🔑 پیش‌درمانی با فولیک اسید و ویتامین B12 برای کاهش سمیت هماتولوژیک و گوارشی الزامی است.

📌 اندیکاسیون‌های درمانی

• سرطان ریه سلول غیرکوچک (NSCLC) غیرسنگفرشی

  • درمان خط اول در ترکیب با پلاتین

  • درمان نگهدارنده (Maintenance)

  • درمان خط دوم به‌صورت مونوتراپی در بیماران منتخب

• مزوتلیومای بدخیم پلور

  • در ترکیب با سیس‌پلاتین

کارایی در هیستولوژی سنگفرشی ریه محدود است؛ انتخاب بیمار بر اساس نوع بافت‌شناسی اهمیت دارد.

💊 دوز و نحوه مصرف

• دوز رایج: 500 mg/m² هر 21 روز

• انفوزیون وریدی طی حدود 10 دقیقه

• پیش‌درمانی الزامی:

  • Folic acid (شروع حداقل 5–7 روز قبل)

  • Vitamin B12 (تزریق دوره‌ای)

  • کورتیکواستروئید جهت کاهش راش پوستی

⚠️ تنظیم دوز در صورت نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی یا سمیت غیرهماتولوژیک ضروری است. در نارسایی کلیه (ClCr <45 ml/min) معمولاً توصیه نمی‌شود.

⚠️ عوارض جانبی و پایش

عوارض شایع:

• نوتروپنی، آنمی، ترومبوسیتوپنی

• تهوع، استفراغ، استوماتیت

• خستگی

• راش پوستی

عوارض مهم:

• مایلوساپرشن شدید

• سمیت کلیوی

• واکنش‌های پوستی شدید (نادر)

پایش‌های ضروری:

• CBC قبل از هر سیکل

• عملکرد کلیه (CrCl)

• آنزیم‌های کبدی

• وضعیت تغذیه فولات/B12

🔄 تداخلات مهم

• احتیاط با NSAIDs (افزایش سطح پمترکسد در اختلال کلیه)

• سایر داروهای مایلوساپرسیو

• ارزیابی دقیق تداخلات پیش از هر سیکل درمان

🧪 نکات بالینی کلیدی (Clinical Pearls)

• هیستولوژی غیرسنگفرشی برای انتخاب مناسب بیمار حیاتی است.

• پیش‌درمانی با فولات/B12 به‌طور معنی‌دار سمیت را کاهش می‌دهد.

• در Maintenance therapy می‌تواند بقای بدون پیشرفت را بهبود دهد.

👨‍⚕️ مناسب چه کسانی است؟

• متخصصین انکولوژی

• مراکز درمان سرطان ریه و مزوتلیوما

• داروخانه‌های بیمارستانی

• شرکت‌های پخش داروهای انکولوژی تزریقی

🧠 جمع‌بندی تخصصی

Alimta 10 mg/ml (Pemetrexed) یک آنتی‌متابولیت چندهدفه با اثربخشی اثبات‌شده در NSCLC غیرسنگفرشی و مزوتلیوما است. انتخاب صحیح بیمار، پیش‌درمانی با فولات/B12 و پایش دقیق CBC/عملکرد کلیه، کلید دستیابی به حداکثر اثربخشی با حداقل سمیت است.

نام دارو: Alimta®
ماده مؤثره: Pemetrexed
غلظت: 10 mg/ml
فرم دارویی: کنسانتره برای تهیه محلول انفوزیون وریدی
کلاس دارویی: Antifolate Antimetabolite

اندیکاسیون‌های شاخص:
NSCLC غیرسنگفرشی | مزوتلیومای بدخیم پلور

مکانیسم اثر (خلاصه):
مهار TS, DHFR, GARFT و اختلال در سنتز DNA/RNA

دوز رایج:
500 mg/m² هر 21 روز (IV)

پیش‌درمانی الزامی:
Folic acid | Vitamin B12 | Corticosteroid

پایش‌های ضروری:
CBC | عملکرد کلیه | LFTs

وضعیت مصرف:
داروی نسخه‌ای – انفوزیون تحت نظر انکولوژیست